Waclaw Iwanow o ukrytym znaczeniu Dionizyjskich tajemnic: od orgazmu do przemiany

Wprowadzenie: Dioniz jako klucz do religijnego zmysłu

Waclaw Iwanowicz Iwanow (1866-1949), poeta-symbolista, filolog klasyczny i głęboki myśliciel, kult Dionizyjski był dla niego nie tylko archaicznym greckim rytuałem, ale fundamentalnym religijno-philosophicznym fenomenem, ujawniającym najskrytsze tajemnice ludzkiego ducha i jego związki z kosmosem. W swoich pracach («Ełlińska religia cierpiącego boga», «Dioniz i pradionizyjszcwo», «Starożytny strach» i in.) Iwanow zaproponował całościową i oryginalną interpretację Dionizyjszcwa jako drogi ekstatycznego pokonania indywidualności i zjednoczenia się z życiową siłą, mającego bezpośrednie związki z problemami współczesności.

Dionizyjszcwo jako religia «cierpiącego boga»

Iwanow, opierając się na najnowszych dla swojego czasu badaniach filologicznych i archeologicznych (prace F. Nietzsche, E. Röde, J. Frazer), wyodrębnił jądro Dionizyjskiego mitu:

Helios-Dioniz: Bog, urodzony dwukrotnie (od Zeusa i śmiertelnej Semeli, a następnie z biodra Zeusa), bog, który umiera (rozdzierany tytanami) i zmartwychwstaje. To czyni go «cierpiącym bogiem», bogiem ofiary.

Titaniczne początki: W mitze tytani, rozdzierający noworodka-Dionisa, — symbole rozbitego, indywidualizowanego, «titanińskiego» stanu świata i człowieka. Połknąwszy części boga, tytani wnieśli do ludzkiej natury («titanińskiej») bóstwę iskrę — ale i winę, «titanińską przestępczość».

Znaczenie misterek: Celem orgiastycznych rytuałów (misterii) — nie tylko nieистовy opiół, ale symboliczne powtórzenie losu boga: ekstatyczne «rozdzieranie» indywidualnego «ja» (titanińskiej otoczki) w celu uwolnienia i przywrócenia w sobie Dionizyjskiej bóstwowej siły, cząstki rozbitego Heliosa.

W ten sposób, według Iwanowa, Dionizyjskie misterie były działaniem teurgicznym, skierowanym na pokonanie ludzkiej rozłączonego i uczestnictwo w wiecznym cyklu śmierci i zmartwychwstania wszechświatowego życia.

Interesujący fakt: Iwanow przeprowadził głęboką analogię między Dionizyjskim mitem a chrześcijańską teologią. Dioniz-Helios, rozdzierany i zmartwychwstały, — to pogański «prorok» cierpiącego i zmartwychwstałego Chrystusa. Jednak, jak podkreślał Iwanow, w Dionizyjszcwie nacisk kładziono na naturalne, przyrodnicze pokonanie śmierci (cykl natury), podczas gdy w chrześcijaństwie — na historyczne i osobiste odkupienie. To różnice nazywał «religią matki-ziemi» i «religią syna-nieba».

Struktura misteryjnego doświadczenia: od «starożytnego strachu» do ekstazy

Iwanow szczegółowo zrekonstruował psychologię mistyka (poswięconego):

«Starożytny strach» (deima palaion): Początkowa punkt — uczucie świętego trwogi i strachu przed tajemnicą śmierci i narodzin, przed potęgą chtonicznych (podziemnych) sił. To nie codzienny strach, ale metafizyczny strach, oczyszczający duszę.

«Wzniecenie» (enthusiastmos) i «szaleństwo» (mania): Rytualne działania (nieustajająca tańczy, bieg w górach — orebasia), muzyka (flety, timpany), spożycie wina prowadziły do stanu ekstazy — dosłownie «wyjścia z siebie». Indywidualne świadomość rozpuszczało się w kolektywnym «my» wakhanów (menady) i wakchantów.

Spazm i rozdzieranie (spargamos): kulminacja — symboliczne (a w głębokiej archaice, być może i rzeczywiste) rozdzieranie ofiarnego zwierzęcia, wcielenia samego boga. Uczestnik, smakujący jego ciało (omofagia), dokonywał sakralnego uczestnictwa w boskim życiu, stając się «wakchem» (wcieleniem Dionisa).

Odnowienie i radość: Za śmiercią nastąpiło uczucie zmartwychwstania, wiecznego życia, nieustępliwego życia (zoe). Wyrażało się to w radościwych krzykach «Ewoe!» i uczuciu ogólnej miłości i jedności.

Przykład: Iwanow widział w słynnych Wielkich Dionizjach Aten nie tylko teatralne konkursy, ale ogólnomiejskie misterie. Tragedia, narodzona z difyrambu Dionisowi, była dla niego formą sublimowanego, oczyszczonego katharsis przeżycia tej samej misteryjnej dramy: śmierci i cierpienia bohatera (tytanińskiego początku) i następującego oczyszczenia i pojednania.

Aktywność Dionizyjszcwa dla współczesności: kryzys indywidualizmu

Iwanow, myśliciel Złotego Wieku, ostrycznie odczuwający kryzys «samotnego świadomości» i rozpad całości kultury, znajdował w Dionizyjszcwie przeciwnie od indywidualizmu i racjonalizacji.

Dionizyjszcwo vs. Apollonizm: Rozwijając ideę Nietzsche, Iwanow widział w apollonicznym początku (porządek, forma, indywidualizacja) i Dionizyjskim (siła, ekstaza, zjednoczenie) dwie wieczne siły kultury, wymagające syntezy. Współczesność, zdaniem jego, cierpiała z powodu hipertrofii apollonizmu, doprowadzonego do zimnego racjonalizmu. Dionizyjszcwo przypominało o chtonicznych korzeniach, o potrzebie kolektywnego, wspólnotowego doświadczenia.

Idea «soborności»: Dionizyjska wspólnota (tyas) była dla Iwanowa pogańskim prototypem chrześcijańskiej soborności — wolnego jedności osobowości w miłości i wspólnej duchowej celu. Pokonanie indywidualizmu poprzez ekstatyczne zjednoczenie uważał za archaiczne przesłanie dla wyższego, świadomego jedności w Bogu.

「Analityczny」i「realistyczny」symbolizm: W swojej estetyce Iwanow przeciwstawiał «subiektywny» symbolizm, prowadzący do świata marzeń, — «realistycznemu» symbolizmowi, który, podobnie jak Dionizyjska misteria, miał wdzierać się do rzeczywistości wyższych istot, do «mity» jako zbiorowego religijnego twórczości.

Podsumowanie:

Dla Waclawa Iwanowa ukryty sens Dionizyjskich tajemnic leży w głębokim religijnym instynkcie ludzkości, pragnącej poprzez ofiarę, ekstazę i cierpienie pokonać tragiczny rozdźwięk między:

Indywidualistą i rodem (zjednoczenie w orgiastycznym chórze).

Człowiekiem i naturą (zjednoczenie z zwierzęcą i roślinną życiem).

Śmiercią i wiecznością (przez uczestnictwo w umierającym i zmartwychwstałym bogu).

Dionizyjszcwo było dla niego nie historycznym kuriozum, ale wiecznym archetypem, wskazującym drogę od «tytanińskiego» stanu rozłączonego ludzkości do «Dionizyjskiego» stanu przemienionego, wspólnotowego jedności. W tym kontekście jego studia nad antycznym kultem były napiętymi rozważaniami nad sposobami wyjścia z duchowego kryzysu współczesnej cywilizacji, szukającej utraconej całości i prawdziwego religijnego doświadczenia poza suchym racjonalizmem. Dioniz Iwanowa — to bog, prowadzący przez «starożytny strach» i ekstatyczną śmierć indywidualności do wszechświatowej radości i życia wiecznego.

Permanent link to this publication: